Evi plana düşən şəxslər

Bakının Baş Planı çərçivəsində aparılan yenidənqurma işləri paytaxtın gələcək inkişaf strategiyasının əsas istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir. Əhalinin sürətlə artması, iqtisadi fəallığın genişlənməsi və yeni infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsi şəhərdə dəyişiklikləri demək olar ki, qaçılmaz edir. Bu səbəbdən köhnə yaşayış binalarının yenilənməsi, təhlükəli tikililərin sökülməsi və müasir şəhərsalma standartlarının tətbiqi uzunmüddətli perspektivdə zəruri sayılır. Bununla belə, prosesin ən həssas və müzakirə doğuran tərəfi kompensasiya mexanizmidir. Xüsusilə mərkəzi ərazilərdə yerləşən kiçik sahəli mənzillərin sahibləri üçün mövcud yanaşma ciddi sosial narazılıqlar yaradır.

Day.Az Globalinfo-ya istinadən xəbər verir ki, son günlər bu məsələ Milli Məclisdə də gündəmə gətirilib. Müzakirələrdə diqqət çəkən təkliflərdən biri 30 kvadratmetrə qədər olan mənzillər üçün xüsusi kompensasiya əmsalının tətbiq olunmasıdır.

Bu yanaşma ilə kiçik sahəli mənzil sahiblərinin daha yüksək kompensasiya alması nəzərdə tutulur. İdeya bir çox sakin tərəfindən müsbət qarşılanır, çünki burada yalnız ödənişin artması deyil, eyni zamanda insanların yaşadıqları ərazidə qalmaq imkanının qorunması da müzakirə olunur.

Hazırkı sistem formal olaraq kvadratmetr üzrə vahid kompensasiya tətbiq etdiyi üçün bərabərlik prinsipi təmin edilmiş kimi görünür. Lakin real vəziyyət göstərir ki, eyni qiymət hər kəs üçün eyni nəticəni yaratmır.

Əsas problem ondan ibarətdir ki, mənzilin dəyəri təkcə ölçüsü ilə müəyyən olunmur. Onun yerləşdiyi məkan, infrastruktura çıxış, nəqliyyat imkanları, sosial mühit və formalaşmış həyat tərzi də böyük rol oynayır. Şəhərin mərkəzində kiçik bir mənzildə yaşayan insan sadəcə fiziki sahəyə sahib deyil, o həm də illər ərzində qurduğu sosial əlaqələrə, iş və xidmət əlçatanlığına bağlı bir həyat tərzinə malikdir.

Yenidənqurma zamanı verilən kompensasiya isə çox vaxt həmin şəxsin eyni ərazidə alternativ mənzil almasına imkan vermir. Nəticədə insanlar ya şəhərin kənarına köçməyə, ya da kirayə bazarına üz tutmağa məcbur qalırlar.

Bu vəziyyət artıq sadə iqtisadi fərq deyil, daha çox sistemli sosial balanssızlıq kimi qiymətləndirilir.

Məsələn, daha böyük sahəli mənzil sahibləri kompensasiya ilə əlavə vəsait hesabına oxşar ərazilərdə yeni ev ala bildiyi halda, kiçik mənzil sahibləri eyni imkanlara sahib olmurlar. Beləliklə, eyni qayda tətbiq olunsa da, nəticələr arasında ciddi fərq yaranır.

Təklif olunan xüsusi əmsal məhz bu uyğunsuzluğu aradan qaldırmağa yönəlib. Məqsəd kiçik mənzillərin bazar reallığında daha zəif mövqedə olduğunu nəzərə almaq və onların kompensasiya imkanlarını artırmaqdır. Bu, yalnız maliyyə artımı deyil, həm də mövcud ədalətsizliyin tanınması kimi qiymətləndirilir.

Əsas arqumentlərdən biri odur ki, kiçik sahəli mənzil sahibləri bu vəziyyətə öz seçimləri ilə düşməyiblər və bazar şərtləri onları daha zəif mövqeyə salıb. Mövcud sistem bu fərqi nəzərə almadıqca, kompensasiya məbləğləri artsa belə, problem tam həll olunmur.

Bəzi yanaşmalara görə bu addım büdcə yükünü artıra bilər. Lakin nəzərə alınır ki, 30 kvadratmetrə qədər olan mənzillərin ümumi fond içində payı böyük deyil. Buna görə də belə bir mexanizm dövlət maliyyəsi üçün ciddi risk yaratmır.

Əksinə, daha ədalətli kompensasiya sistemi layihələrin daha sürətli icrasına, məhkəmə mübahisələrinin azalmasına və sosial narazılığın minimuma enməsinə səbəb ola bilər. Uzanan proseslər və hüquqi çəkişmələr çox vaxt əlavə xərclər yaradır və ümumi yükü artırır.

Beynəlxalq təcrübədə də oxşar yanaşmalar mövcuddur. Bir çox ölkələrdə şəhər yenilənməsi zamanı əsas prinsip ondan ibarətdir ki, sakinlərin yaşayış səviyyəsi prosesdən sonra aşağı düşməməlidir. Müxtəlif modellər tətbiq olunsa da, ortaq məqsəd insanları inkişaf prosesinin qurbanına çevirməməkdir.

Bakıda vəziyyəti çətinləşdirən digər amil isə kirayə bazarında qiymətlərin artmasıdır. Kompensasiya alaraq müvəqqəti kirayəyə köçən sakinlər çox vaxt əldə etdikləri vəsaitin böyük hissəsini kirayəyə xərcləməli olurlar. Bu isə onların yeni mənzil alma imkanlarını daha da məhdudlaşdırır.

Əgər xüsusi kompensasiya əmsalı ilə yanaşı müvəqqəti kirayə dəstəyi də tətbiq edilərsə, keçid dövrü daha sabit və idarəolunan ola bilər. Əks halda, yenidənqurma bir çox ailə üçün sosial çətinliklərə səbəb ola bilər.

Nəticə etibarilə, müzakirə təkcə rəqəmlərlə bağlı deyil. Burada əsas sual şəhərin inkişafının hansı sosial nəticələr yaratması ilə bağlıdır. Modernləşmə vacib olsa da, onun insanlara təsiri diqqətdən kənarda qalmamalıdır.

Təklif olunan kompensasiya əmsalı bu baxımdan mövcud sistemdə sosial həssaslığı nəzərə almağa yönəlmiş bir addım kimi çıxış edir. Əgər qəbul edilərsə, bu, xüsusilə kiçik mənzil sahibləri üçün daha ədalətli yanaşmanın tətbiqi demək olacaq və kompensasiya sistemində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər.