Yeni dövr müharibələrinin siması: texnologiyalar, süni intellekt və hibrid münaqişələr qlobal təhlükəsizliyi necə dəyişir

Müəllif: Fərid Baxşəliyev, Trend

Qlobal təhlükəsizlik sistemi İkinci Dünya müharibəsindən sonra ən ciddi transformasiya mərhələsinə daxil olub. Müasir dünyada müharibələr artıq klassik anlayışlarla izah edilmir. Ənənəvi cəbhə xətləri, genişmiqyaslı tank döyüşləri və formal müharibə elanları tədricən tarixə çevrilir. Onların yerini isə hibrid, texnoloji və çoxqatlı qarşıdurmalar alır.

Bu yeni modeldə həlledici rol yalnız silahlı qüvvələrə deyil, eyni zamanda məlumatlara, alqoritmlərə, peyk sistemlərinə, iqtisadi sanksiyalara, kiberməkana və informasiya manipulyasiyalarına məxsusdur. Müasir münaqişələr göstərir ki, dövlətə qarşı təzyiq yaratmaq üçün artıq birbaşa hərbi müdaxilə əsas vasitə deyil. Maliyyə sistemlərinin iflic edilməsi, kritik infrastruktura kiberhücumlar, informasiya məkanında təsir əməliyyatları və texnoloji asılılıqlar da strateji silaha çevrilib.

Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdəki qarşıdurmalar və Tayvan ətrafında artan gərginlik sübut edir ki, müasir təhlükəsizlik anlayışı yalnız hərbi güclə məhdudlaşmır. Dövlətlər paralel şəkildə iqtisadi, texnoloji və informasiya sahələrində də rəqabət aparırlar. Sülh və müharibə arasındakı sərhədlər isə getdikcə daha da qeyri-müəyyən xarakter alır.

Yeni dövr müharibələrinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onların hibrid xarakter daşımasıdır. Bu qarşıdurmalar hərbi əməliyyatlarla yanaşı iqtisadi təzyiq, informasiya manipulyasiyası, texnoloji məhdudiyyətlər və diplomatik təsir vasitələrinin kombinasiyası üzərində qurulur. Sanksiyalar, ticarət müharibələri, texnologiya ixracına qoyulan məhdudiyyətlər və rəqəmsal platformalar üzərində nəzarət artıq beynəlxalq siyasətin əsas alətlərindən birinə çevrilib.

Müasir döyüş meydanının simvoluna çevrilən əsas texnologiyalardan biri isə pilotsuz sistemlərdir. Dronların geniş tətbiqi müharibələrin xarakterini kökündən dəyişdirib. Əvvəllər yalnız böyük dövlətlərin malik olduğu yüksək dəqiqlikli imkanlar artıq nisbətən ucuz pilotsuz vasitələr vasitəsilə əldə olunur. Son illərin təcrübəsi göstərir ki, FPV dronlar (First-Person View - "birinci şəxs baxışı" texnologiyasıdır), kəşfiyyat aparatları və yarı-avtonom platformalar müasir orduların ayrılmaz hissəsinə çevrilib.

Artıq hərbi üstünlük yalnız canlı qüvvə və silah sayıyla müəyyən olunmur. İnformasiya emalının sürəti, peyk kəşfiyyatı, real vaxt koordinasiyası və rəqəmsal idarəetmə sistemlərinin inteqrasiyası həlledici amilə çevrilir. Müharibə tədricən texnoloji yarış formasını alır.

Bu transformasiyanın növbəti mərhələsi süni intellekt və alqoritmik idarəetmə sistemləridir. Süni intellekt artıq kəşfiyyat məlumatlarının təhlili, hədəflərin müəyyən edilməsi, qərarların dəstəklənməsi və pilotsuz platformaların idarə olunmasında istifadə edilir. Gələcəkdə insan iştirakı minimuma endirilmiş daha avtonom döyüş sistemlərinin meydana çıxacağı ehtimal olunur.

Məhz buna görə bir çox ekspertlər texnoloji rəqabətin miqyasını XX əsrin nüvə yarışına bənzədirlər, lakin burada əsas fərq texnologiyaların daha sürətlə yayılması və beynəlxalq nəzarətin xeyli çətin olmasıdır.

Müasir münaqişələrin əsas istiqamətlərindən biri də kiberməkandır. Dövlətlərin bank sistemi, enerji infrastrukturu, kommunikasiya şəbəkələri və logistika platformaları rəqəmsal sistemlərdən kritik şəkildə asılıdır. Bu isə kiberməkanı tamhüquqlu döyüş meydanına çevirib. Kiberhücumlar artıq ənənəvi hərbi zərbələrlə müqayisə oluna biləcək nəticələr yarada bilir.

Kibermüharibənin ən mürəkkəb tərəfi isə hücum mənbəyinin müəyyən edilməsinin çətinliyidir. Bu amil beynəlxalq cavab mexanizmlərini və çəkindirmə siyasətini daha mürəkkəb edir. Üstəlik, kiberəməliyyatlar formal sərhəd pozuntusu olmadan ciddi zərər vurmağa imkan yaradır.

İnformasiya məkanı da müasir qarşıdurmaların əsas cəbhələrindən birinə çevrilib. Sosial şəbəkələr, rəqəmsal platformalar və informasiya alqoritmləri ictimai rəyə, siyasi proseslərə və beynəlxalq imicə birbaşa təsir göstərir. Dövlətlər artıq yalnız döyüş meydanında deyil, informasiya mühitində də üstünlük qazanmağa çalışırlar.

Bu səbəbdən media strategiyası, rəqəmsal narrativlərin formalaşdırılması və ictimai rəyin idarə olunması təhlükəsizlik siyasətinin vacib hissəsinə çevrilib. Müasir müharibələrdə informasiya üstünlüyü bəzən hərbi üstünlük qədər əhəmiyyətli hesab olunur.

Eyni zamanda iqtisadi alətlərin rolu da ciddi şəkildə artır. Maliyyə sanksiyaları, texnologiya embarqoları, təchizat zəncirlərinə nəzarət və iqtisadi blokadalar beynəlxalq təzyiqin əsas mexanizmləri sırasındadır. Xüsusilə yarımkeçiricilər, süni intellekt və yüksək texnologiyalar uğrunda rəqabət qlobal güc balansını müəyyən edən əsas istiqamətlərdən birinə çevrilib.

Mikroçiplər, peyk sistemləri, məlumat mərkəzləri və rəqəmsal platformalar üzərində nəzarət artıq enerji resursları qədər strateji əhəmiyyət daşıyır. Dövlətlər rəqəmsal suverenliklərini gücləndirməyə, texnoloji asılılığı azaltmağa və öz milli texnoloji ekosistemlərini formalaşdırmağa çalışırlar.

Lakin texnoloji asılılığın artması yeni riskləri də özü ilə gətirir. Alqoritm səhvləri, genişmiqyaslı kiberhücumlar və ya peyk sistemlərində nasazlıqlar qlobal böhranlara səbəb ola bilər. Yüksək qarşılıqlı bağlılıq şəraitində lokal problemlər qısa müddətdə beynəlxalq təhlükəyə çevrilə bilir.

Yeni dövr müharibələrinin əsas fərqi onların başlanğıc və sonunun aydın olmamasıdır. Qarşıdurma artıq fövqəladə vəziyyət deyil, beynəlxalq sistemin daimi elementinə çevrilir. Dövlətlər eyni vaxtda hərbi, iqtisadi, texnoloji və informasiya sahələrində rəqabət aparırlar. Belə şəraitdə təhlükəsizlik yalnız hərbi güclə deyil, həm də texnoloji dayanıqlılıq, rəqəmsal müstəqillik və sürətli adaptasiya qabiliyyəti ilə müəyyən olunur.

Beləliklə, müasir müharibə anlayışı ənənəvi döyüş meydanının sərhədlərini çoxdan aşıb. Bu gün qarşıdurmalar iqtisadiyyatı, texnologiyanı, informasiya məkanını və qlobal rəqəmsal şəbəkələri əhatə edir. Yeni reallıqda əsas üstünlük yalnız gücə deyil, mürəkkəb sistemləri idarə etmək bacarığına məxsusdur.

Azərbaycanın Vətən müharibəsi isə bir sıra müasir qarşıdurmalardan fərqli olaraq, beynəlxalq hüquqa əsaslanan və ərazi bütövlüyünün bərpasına yönəlmiş mübarizə nümunəsi kimi qiymətləndirilir. Bu müharibə təkcə hərbi deyil, həm də siyasi, diplomatik və texnoloji baxımdan yeni dövrün xarakterini əks etdirən mühüm təcrübə oldu. Əsl müharibə adlandırılan, mənəvi tarazlıqdan ilhamlanan, Uca Yaradanın rizasıilə, ailə və cəmiyyətin razılığı ilə həyata keçirilən nümunəni Azərbaycan nümayiş etdirmişdir. Vicdan əzabı çəkmədən demək lazımdır ki, Qarabağ müharibəsi ədalətli və mənəvi baxımdan haqlıdır, bu gün dünyada müşahidə etdiyimiz mənzərədən fərqli olaraq.