Azərbaycanın tranzit və enerji imkanları Avropa gündəliyinin nəzər nöqtəsində - ASB-nin Dublin sammitinin nəticələri

Müəllif: Ləman Zeynalova, Trend

Noyabrın 12-də Dublində keçirilən Avropa Siyasi Birliyinin (ASB) IX sammiti Azərbaycanın Avropa ölkələri ilə energetika, nəqliyyat və regional təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığının genişləndirilməsi perspektivlərinin müzakirə olunduğu platformaya çevrilib.

Sammit "Avropa - güclü, təhlükəsiz və əlaqəli" şüarı altında keçirilib. Təhlükəsizlik sahəsində mövcud çağırışların davam etdiyi, enerji təchizatının şaxələndirilməsinə və nəqliyyat marşrutlarının gücləndirilməsinə ehtiyacın artdığı bir şəraitdə Avropa liderləri təkcə qitənin daxili dayanıqlılığına deyil, həm də Avropa İttifaqından kənardakı tərəfdaşlarla əməkdaşlığa diqqət yetiriblər. Bu kontekstdə Azərbaycan Avropanın Xəzər regionu və Mərkəzi Asiya ilə enerji və nəqliyyat əlaqələrinin formalaşmasında mühüm iştirakçılardan biri kimi nəzərdən keçirilib.

Azərbaycanın Dublində keçirilən ASB sammitində iştirakı intensiv diplomatik gündəmlə müşayiət olunub və ikitərəfli, eləcə də çoxtərəfli əməkdaşlığın geniş spektrini əhatə edib. Bir gün ərzində Prezident İlham Əliyev Avropa dövlətlərinin və institutlarının rəhbərləri ilə bir sıra görüşlər keçirərək enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat əlaqələri, ticarət-iqtisadi münasibətlər, investisiyalar və regional sabitlik məsələlərini müzakirə edib.

Prezident İlham Əliyev Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski, Moldova Prezidenti Maya Sandu, Bolqarıstanın Baş naziri Rumen Radev, Yunanıstanın Baş naziri Kiriakos Mitsotakis, Çexiyanın Baş naziri Andrey Babiş, Rumıniya Prezidenti Nikuşor Dan, Avropa Şurasının Prezidenti Antonio Koşta, Litva Prezidenti Gitanas Nauseda və Böyük Britaniyanın Baş naziri Endi Börnham ilə görüşüb.

Volodimir Zelenski ilə danışıqlarda tərəflər iqtisadi və ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsi, özəl sektorlar arasında əməkdaşlıq və qarşılıqlı səfərlərin perspektivlərini müzakirə ediblər. Ukrayna Prezidenti Azərbaycana göstərdiyi humanitar yardıma, xüsusilə elektrik avadanlıqlarının tədarükünə görə minnətdarlığını bildirib.

Maya Sandu ilə görüşdə enerji sahəsində əməkdaşlığın daha da inkişaf etdirilməsi, ticarət əlaqələrinin möhkəmləndirilməsi və kənd təsərrüfatı sahəsində qarşılıqlı fəaliyyət məsələləri müzakirə olunub. Sandu Moldovanın enerji təhlükəsizliyinin gücləndirilməsinə verdiyi dəstəyə görə Azərbaycana təşəkkür edib.

Yunanıstanın Baş naziri ilə danışıqlarda Azərbaycanın ölkənin enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsindəki roluna və TAP-ın əhəmiyyətinə xüsusi diqqət yetirilib. Tərəflər Azərbaycan qazının Avropaya ixracının artırılması üçün əlavə imkanları da nəzərdən keçiriblər.

Bolqarıstanın Baş naziri ilə görüşdə enerji tərəfdaşlığının perspektivləri, elektrik enerjisi dəhlizinin yaradılması və qarşılıqlı əlaqələrin inkişafı məsələləri müzakirə edilib. Çexiyanın Baş naziri ilə danışıqlarda isə iqtisadi və ticarət əlaqələri, investisiya layihələri və Azərbaycanın Çexiyanın enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsindəki rolu nəzərdən keçirilib.

Rumıniya və Litva prezidentləri, eləcə də Avropa Şurasının Prezidenti Antonio Koşta ilə görüşlər Avropa ilə əməkdaşlıq və regional qarşılıqlı əlaqələrin inkişafı gündəliyini tamamlayıb.

Səfərin ayrıca nəticələrindən biri Böyük Britaniya ilə strateji bəyannamənin imzalanması olub. Sənəddə iki ölkənin energetika, nəqliyyat, investisiyalar, rəqəmsal texnologiyalar və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığı genişləndirmək niyyəti təsbit olunub.

Cənubi Qafqazda dayanıqlı sülh Avropa üçün də önəmlidir

Sammit çərçivəsində Prezident İlham Əliyevin Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanla görüşü də keçirilib. Danışıqlar 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda keçirilən sülh sammiti çərçivəsində başlanmış və Vaşinqton Birgə Bəyannaməsi ilə təsbit olunmuş dialoqun davamı olub.

Tərəflər sülhün daha da möhkəmləndirilməsi, nəqliyyat və tranzit əlaqələrinin, iqtisadi və ticarət münasibətlərinin inkişafı, sərhədin delimitasiyası və etimadın gücləndirilməsi tədbirlərinin həyata keçirilməsi istiqamətində praktiki addımları müzakirə ediblər.

"Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu" (TRIPP) layihəsinə xüsusi diqqət yetirilib. Liderlər marşrutun dəmir yolu və avtomobil yolu hissələrinin planlaşdırılması və layihələndirilməsi üzrə işlərin gedişini, həmçinin tranzit əlaqələrinin inkişafı perspektivlərini nəzərdən keçiriblər.

Regional normallaşma prosesində irəliləyişin mühüm praktiki göstəricilərindən biri artıq həyata keçirilən yükdaşımaların müzakirəsi olub. 2025-ci ilin noyabrından etibarən Azərbaycan ərazisi vasitəsilə Ermənistana ümumilikdə 105 min ton yük daşınıb. Tərəflər Azərbaycan ərazisi vasitəsilə Ermənistana və Ermənistandan tranzit yükdaşımalarını müsbət inkişaf kimi qiymətləndiriblər.

Dublində keçirilən görüş bir daha göstərib ki, Azərbaycan-Ermənistan normallaşma gündəliyi tədricən yalnız siyasi nizamlanma məsələlərini deyil, həm də regional əlaqələrin praktiki şəkildə bərpasını əhatə edir. Nəqliyyat marşrutlarının, tranzitin, ticarətin və enerji infrastrukturunun inkişafı sülhün möhkəmləndirilməsi vasitələrindən birinə çevrilir.

Avropa Azərbaycandan mümkün qədər çox enerji resursu almaq istəyir

Energetika məsələləri Dublində müzakirələrin ən diqqətçəkən istiqamətlərindən birinə çevrilib. Avropa dövlətlərinin enerji təchizatı mənbələrini və marşrutlarını şaxələndirməyə çalışdığı bir şəraitdə Azərbaycan təbii qaz və neft təchizatçısı, həmçinin bərpaolunan enerji sahəsinin və regionlararası enerji dəhlizlərinin inkişafında potensial tərəfdaş kimi əhəmiyyətini qoruyub saxlayır.

Avropalı tərəfdaşların Azərbaycanla əməkdaşlığın genişləndirilməsində maraqlı olduqları sammit çərçivəsində səsləndirilən bəyanatlarda da təsdiqini tapıb.

İrlandiyanın Baş naziri Mixol Martin Azərbaycanın ASB-də iştirakını qitənin iqtisadi təhlükəsizliyi, o cümlədən enerji təchizatı və hibrid təhdidlərə qarşı mübarizə baxımından konkret nəticələrlə əlaqələndirib. O vurğulayıb ki, bu forum Avropa ölkələrinə və Aİ-dən kənardakı tərəfdaşlara ümumi çağırışlarla bağlı yanaşmaları əlaqələndirmək imkanı verib.

Moldova Prezidenti Maya Sandu Kişinyovun Bakı ilə enerji sahəsində əməkdaşlığı genişləndirməkdə maraqlı olduğunu bildirib. Onun sözlərinə görə, son illərdə həyata keçirilən islahatlara və enerji təchizatının şaxələndirilməsi istiqamətində göstərilən səylərə baxmayaraq, energetika Moldova üçün ciddi problem olaraq qalır. O, Azərbaycanla təmasların əməkdaşlıq üçün əlavə imkanları müəyyənləşdirməyə şərait yaradacağına ümidvar olduğunu bildirib.

Bolqarıstanın Baş naziri Rumen Radev də Azərbaycan qazının tədarükünün artırılmasında maraqlı olduqlarını təsdiqləyib. O qeyd edib ki, Bolqarıstan özünün enerji tələbatını ödəmək üçün əlavə həcmdə qaz tədarükünə görə minnətdar olardı. Bundan başqa, Radev Azərbaycanın, Gürcüstanın, Türkiyənin və Bolqarıstanın iştirakı ilə "yaşıl" enerji dəhlizi layihəsinin irəlilədiyini diqqətə çatdırıb.

Xorvatiyanın Baş naziri Andrey Plenkoviç də Zaqrebin Azərbaycan təbii qazının idxalında maraqlı olduğunu bildirib və Azərbaycanın artıq Xorvatiya bazarına neft tədarük edən ölkələrdən biri olduğunu qeyd edib.

Yunanıstanın Baş naziri Kiriakos Mitsotakis və Litva Prezidenti Qitanas Nauseda da Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyi üçün əhəmiyyətini vurğulayıblar.

Orta Dəhliz və regionun yeni nəqliyyat arxitekturası

Azərbaycanın Avropalı tərəfdaşlarla əməkdaşlığının digər mühüm istiqaməti nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı olub. Xəzər dənizi və Cənubi Qafqaz vasitəsilə Çin və Mərkəzi Asiyanı Avropa ilə birləşdirən Orta Dəhliz Avropa dövlətlərinin ticarət marşrutlarını şaxələndirmək və təchizat zəncirlərinin dayanıqlılığını artırmaq səyləri fonunda əlavə əhəmiyyət qazanır.

Sammitin mühüm nəticələrindən biri Azərbaycan və Böyük Britaniya arasında ikitərəfli münasibətlərdə bu istiqamətin möhkəmləndirilməsi olub. Forum çərçivəsində Prezident İlham Əliyev və Böyük Britaniyanın Baş naziri Endi Börnham strateji tərəfdaşlıq haqqında birgə bəyannamə imzalayıblar.

Sənəd, o cümlədən Orta Dəhliz üzrə əməkdaşlığın fəallaşdırılmasını, nəqliyyat, logistika və infrastruktur komponentlərinin inkişafını, həmçinin bərpaolunan enerji, "yaşıl" maliyyələşdirmə, aşağı karbonlu texnologiyalar və innovasiyalar sahələrində qarşılıqlı fəaliyyətin genişləndirilməsini nəzərdə tutur. Süni intellekt və rəqəmsal idarəetmə məsələlərinə də ayrıca diqqət yetirilib.

Bəyannamədə Orta Dəhlizin transsərhəd ticarət və investisiyaların inkişafı vasitəsi kimi əhəmiyyəti də vurğulanıb. Tərəflər investisiyalar, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, dəhlizin inkişafı və enerji sahəsində əməkdaşlıq üzrə təşəbbüslərin irəlilədilməsi üçün birgə hökumətlərarası komissiyadan əsas mexanizm kimi istifadə etmək barədə razılığa gəliblər.

Nəqliyyat əlaqələrinin əhəmiyyəti Prezident İlham Əliyevin digər görüşlərində də vurğulanıb. Xüsusilə Bolqarıstanın Baş naziri Rumen Radev ilə danışıqlarda elektrik enerjisi dəhlizinin yaradılması və ikitərəfli əməkdaşlığın daha da inkişaf etdirilməsi məsələləri müzakirə olunub. Litva Prezidenti Gitanas Nauseda Orta Dəhlizin əhəmiyyətini şərh edərkən Avropa ölkələrinin Aİ-dən kənardakı tərəfdaşlarla etibarlı nəqliyyat və enerji əlaqələrinin inkişafında maraqlı olduqlarını qeyd edib.

Beləliklə, Dublində keçirilən sammitin nəqliyyat gündəliyi bir-biri ilə əlaqəli bir neçə istiqaməti əhatə edib: Orta Dəhlizin inkişafı, yeni regional marşrutların formalaşdırılması, mövcud infrastrukturun ötürücülük imkanlarının genişləndirilməsi və Cənubi Qafqazda iqtisadi əlaqələrin bərpası.

Azərbaycan üçün bu, təkcə coğrafi mövqeyi sayəsində deyil, həm də infrastrukturun inkişafı və beynəlxalq tərəfdaşlığın genişləndirilməsi hesabına Avropa ilə Asiya arasında tranzit qovşağı rolunu möhkəmləndirmək imkanı deməkdir.

Avropalı tərəfdaşlar Azərbaycanın rolu barədə

Azərbaycanın Avropa üçün əhəmiyyəti sammitin digər iştirakçılarının qiymətləndirmələrində də öz əksini tapıb.

Sloveniyanın Baş naziri Yanez Yanşa Xəzər regionunun Avropanın enerji təhlükəsizliyi baxımından əhəmiyyətini vurğulayaraq, onun resurslarının qitənin strateji iqtisadiyyatının inkişafına mühüm töhfə verə biləcəyini qeyd edib.

Şimali Makedoniyanın Prezidenti Qordana Silyanovska-Davkova Azərbaycanı sabitliyin təmin edilməsində ciddi amil adlandırıb və 2028-ci ildə ASB sammitinin ölkəmizdə keçirilməsini Bakıya göstərilən etimad və onun regional, beynəlxalq proseslərdəki rolunun tanınması ilə əlaqələndirib.

Avropa Şurasının Baş katibi Alen Berse TRIPP-in perspektivlərindən danışarkən beynəlxalq sülhün və təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsinə töhfə verən istənilən təşəbbüsün dəstəklənməyə layiq olduğunu bildirib. Bununla yanaşı, o, belə təşəbbüslərin birbaşa təsir göstərdiyi ölkələrin əhalisi tərəfindən qəbul edilməsinin zəruriliyini vurğulayıb.

Litva Prezidenti Qitanas Nauseda Azərbaycanla Ermənistan arasında davamlı sülhün bərqərar olacağına ümidvar olduğunu bildirib və tərəflərin münasibətlərin normallaşdırılması istiqamətində səylərini müsbət qiymətləndirib.

Avropa Parlamentinin sədri Roberta Metsola isə enerji resurslarının tədarükünün şaxələndirilməsinin Aİ-nin prioritetlərindən biri olaraq qaldığını vurğulayıb. O qeyd edib ki, bu, həmçinin Avropa ailələri və müəssisələrinin xərclərinin azaldılması baxımından əhəmiyyətlidir.

Bu qiymətləndirmələr göstərib ki, Azərbaycan Avropanın gündəliyində eyni vaxtda bir neçə istiqamət üzrə yer alıb: enerji tərəfdaşı, tranzit ölkə, regional sülh prosesinin iştirakçısı və regionlararası əlaqələrin inkişafı üçün platforma kimi.

2028-ci ildə Azərbaycanda keçiriləcək ASB sammiti: qarşılıqlı fəaliyyətin yeni mərhələsi

Dublində keçirilən sammitə xüsusi əhəmiyyət qazandıran məqamlardan biri də ondan ibarətdir ki, 2028-ci ildə Avropa Siyasi Birliyinin növbəti mühüm görüşünə ev sahibliyi etmək Azərbaycan üçün qarşıdakı vacib mərhələ olacaq.

Sammit ərəfəsində Trend-ə verdiyi özəl müsahibədə Slovakiyanın xarici və Avropa işləri naziri Yuray Blanar forumun Azərbaycanda keçirilməsinin Avropa İttifaqının bütün Cənubi Qafqazla qarşılıqlı fəaliyyətinin fəallaşdırılması üçün imkanlar açacağını bildirib.

Onun sözlərinə görə, qarşıdakı sammit ASB-nin fikir ayrılıqlarının aradan qaldırılmasına, etimadın möhkəmləndirilməsinə, geosiyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik çağırışlarına birgə cavabların hazırlanmasına imkan verən, Avropa dövlətləri arasında açıq dialoq və praktiki əməkdaşlıq platforması kimi rolunu təsdiqləməlidir.

Blanar Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında əlaqələndirici həlqə kimi Cənubi Qafqazın strateji əhəmiyyətini, eləcə də Avropa qitəsinin enerji təhlükəsizliyində artan rolunu xüsusi vurğulayıb.

O qeyd edib ki, Azərbaycan nəqliyyat, energetika və rəqəmsal qarşılıqlı əlaqələrin inkişafında əsas tərəfdaşdır. Sammitin Bakıda keçirilməsi isə regionda möhkəm sülhün və münaqişədən sonrakı normallaşmanın dəstəklənməsi istiqamətində bir siqnal olacaq.

Beləliklə, Azərbaycanda keçiriləcək qarşıdakı forum əlavə siyasi məzmun qazanıb. Bu, Avropa liderlərinə Avropa ilə Asiya arasında ticarət, enerji və nəqliyyat əlaqələrində getdikcə daha mühüm rol oynayan regionda Cənubi Qafqazla münasibətləri müzakirə etmək imkanı verəcək.

Dublin sammitinin nəticələri göstərib ki, Azərbaycanın Avropa dövlətləri ilə münasibətlərdə əhəmiyyəti üç əsas istiqamətin kəsişməsində formalaşır: enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat əlaqələri və Cənubi Qafqazda sülh prosesi.

Bununla yanaşı, mühüm məqam ondan ibarətdir ki, bu istiqamətlər bir-birindən təcrid olunmuş şəkildə mövcud deyil. Bakı ilə İrəvan arasında sülh gündəliyinin irəlilədilməsi regional kommunikasiyaların açılması üçün əlavə zəmin yaradır, Orta Dəhlizin inkişafı Avropa ilə Asiya arasında ticarət imkanlarını genişləndirir, enerji tərəfdaşlığı isə Azərbaycanın Avropa bazarları ilə əlaqələrini möhkəmləndirir.

Prezident İlham Əliyevin keçirdiyi görüşlər, Böyük Britaniya ilə əldə olunan razılaşmalar və Azərbaycan-Ermənistan normallaşması üzrə konkret addımların müzakirəsi Bakının sammitdə iştirakına praktiki məzmun qazandırıb.

Qarşıda isə 2028-ci ildə ASB sammitinin Azərbaycanda keçirilməsi dayanır. Bu, ölkəyə təkcə Avropa liderlərini qəbul etmək deyil, həm də Cənubi Qafqazın gələcəyinin, onun nəqliyyat potensialının və Avropa-Asiya iqtisadi və enerji əlaqələri sistemindəki yerinin daha geniş müzakirəsi üçün platforma rolunda çıxış etmək imkanı yaradır.