"Zəngəzur" xətti - Naxçıvanın enerji inteqrasiyası regional balansı necə dəyişdirir

Müəllif: Aytac Şirəliyeva
Mənbə: Trend

Naxçıvanı Azərbaycanın əsas enerji sistemi ilə birləşdirmək və Azərbaycan - Türkiyə - Avropa beynəlxalq enerji dəhlizini formalaşdırmaq məqsədi daşıyan "Zəngəzur" yüksək gərginlikli elektrik ötürmə xəttinin tikintisinə başlanılması son illərdə Cənubi Qafqazın ən mühüm infrastruktur layihələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Söhbət təkcə təcrid olunmuş bir bölgənin daxili inteqrasiyasından deyil, həm də Xəzər regionu ilə Avropa bazarları arasında transsərhəd elektrik enerjisi təchizatının yeni arxitekturasının formalaşdırılmasından gedir.

Layihə çərçivəsində Cəbrayıldan Ağbəndə qədər uzunluğu 74 kilometr olan, gərginliyi 330 kilovolt, ötürmə gücü isə 1000 meqavat təşkil edən ikidövrəli yüksək gərginlikli elektrik ötürmə xəttinin tikintisi həyata keçirilir. Paralel olaraq Naxçıvandan Ordubad sərhədinə qədər uzunluğu 105 kilometr olan xəttin inşası davam edir. Xətt Araz çayı boyunca, bir sıra sahələrdə isə dağlıq və qayalı massivlərdən keçir ki, bu da işləri texniki baxımdan mürəkkəb və kapital tutumlu edir.

Növbəti mərhələdə Zəngəzur dəhlizi üzərindən uzunluğu 44 kilometr olan əlavə elektrik ötürmə xəttinin çəkilməsi və onun Ağbənd və Ordubad istiqamətləri ilə birləşdirilməsi nəzərdə tutulur. Eyni zamanda Naxçıvan şəhərində gərginliyi 330 kilovolt olan yeni yarımstansiya yaradılır, bunun üçün artıq 49 hektar torpaq sahəsi ayrılıb və mobilizasiya işlərinə başlanılıb.

Layihə Naxçıvan üçün fundamental əhəmiyyət daşıyır. Naxçıvan tarixən ölkənin əsas enerji sistemi ilə məhdud əlaqələr şəraitində olub və tezliyin tənzimlənməsində xarici mənbələrdən asılı vəziyyətdə qalıb. Azərbaycanın vahid şəbəkəsinə qoşulma bu asılılığı aradan qaldırır, enerji təchizatının dayanıqlığını artırır və əməliyyat risklərini azaldır.

Bununla yanaşı, region artıq şaxələndirilmiş generasiya strukturunu nümayiş etdirir. 2025-ci ildə "Naxçıvanenerji" MMC-nin istismar zonasında yerləşən elektrik stansiyalarında 507,6 milyon kVt·saat elektrik enerjisi istehsal olunub. Bunun 321,7 milyon kVt·saatı (63,4 faiz) istilik stansiyalarının, 125,1 milyon kVt·saatı (24,7 faiz) su elektrik stansiyalarının, 60,7 milyon kVt·saatı (11,9 faiz) isə günəş və hibrid günəş-külək stansiyalarının payına düşür. Ümumilikdə istehsalın 36,6 faizi alternativ və bərpa olunan enerji mənbələrindən təmin edilir.

Belə struktur Naxçıvanı təkcə istehlakçı deyil, həm də "yaşıl elektrik enerjisi"nin potensial tədarükçüsünə çevirir. Milli, daha sonra isə beynəlxalq şəbəkəyə qoşulma bu generasiyanın regiondan kənara ixracı üçün imkanlar yaradır.

Daha geniş kontekstdə "Zəngəzur" mövcud nəqliyyat və qaz marşrutlarının elektrik analoquna çevrilir və bu marşrutlar Azərbaycanı tədricən Şərqlə Qərb arasında enerji logistikası qovşağına çevirir. Əgər əvvəllər əsas diqqət təbii qaz ixracına yönəlmişdisə, indi transsərhəd elektrik enerjisi ticarəti üçün infrastruktur formalaşdırılır.

Türkiyə üçün bu, idxal mənbələrinin genişlənməsi və enerji balansının çevikliyinin artırılması deməkdir. Şərq istiqamətindən əlavə tədarüklər generasiyanı şaxələndirməyə, daxili güclərə düşən yükü azaltmağa və daha çox bərpa olunan enerjini inteqrasiya etməyə imkan verir. Perspektivdə Türkiyə şəbəkəsi Avropaya sonrakı tədarüklər üçün tranzit platforması rolunu oynaya bilər.

Avropa ölkələri üçün layihə ənənəvi tədarükçülərdən kənarda yeni marşrutlar və enerji mənbələrinin axtarışı kontekstində əhəmiyyət kəsb edir. Xəzər regionundan, xüsusilə su və günəş resurslarından istifadə edilməklə istehsal olunan elektrik enerjisinin idxalı Aİ-nin karbonsuzlaşdırma kursuna və sistemlərarası bağlantıların inkişafına uyğundur. Bərpa olunan enerji mənbələrinin payının artdığı şəraitdə çevik transsərhəd xətlər enerji sistemlərinin balanslaşdırılmasında mühüm alətə çevrilir.

Beləliklə, "Zəngəzur" xətti sırf infrastruktur obyekti çərçivəsindən kənara çıxır. O, Cənubi Qafqazı, Türkiyəni və Avropa bazarlarını birləşdirən yeni enerji məkanının əsasını formalaşdırır. Azərbaycan üçün bu, tranzit və ixrac mərkəzi rolunun möhkəmlənməsi, Türkiyə üçün əlavə güclər və şaxələndirmə, Avropa üçün isə etibarlı və potensial olaraq "yaşıl" tədarüklərin daha bir mənbəyi deməkdir.

Layihə həyata keçirildikcə regionun enerji xəritəsi daha qarşılıqlı əlaqəli hala gəlir. Və məhz bu cür birləşdirici layihələr, ayrı-ayrı elektrik stansiyalarından daha çox, müasir energetikada real güc balansını müəyyənləşdirir.